(PGS.TS Trần Thị Tuyết Oanh chủ biên), và thuộc chương XVII giáo trình dành cho các trường đại học và cao đẳng sư phạm (PGS.TS Phạm Viết Vượng chủ biên). Tổ chức dạy học nội dung công tác chủ nhiệm lớp có ý nghĩa quan trọng trong  đào tạo nghiệp vụ sư phạm tại các trường cao đẳng và đại học sư phạm, nhằm trang bị cho sinh viên (SV) những tri thức và kỹ năng chủ nhiệm lớp, giúp các em thực hiện tốt nhiệm vụ chủ nhiệm lớp khi đi thực hành, kiến tập, thực tập cũng như sau khi ra trường.
Để dạy học tốt chương này, ngoài việc nghiên cứu lí luận về công tác chủ nhiệm lớp, các giảng viên còn phải nghiên cứu thực tế công tác chủ nhiệm ở trường phổ thông để cập nhật những vấn đề mới trong công tác chủ nhiệm. Trong điều kiện hiện nay, khi thời gian quy định cho việc dạy học nội dung này còn hạn hẹp, việc xây dựng các bài tập thực hành, bài tập tình huống nhằm định hướng và tổ chức cho SV rèn luyện để hình thành kỹ năng chủ nhiệm lớp ngay trong quá trình học tập tại các trường sư phạm là điều rất cần thiết.
Trong bài viết này, chúng tôi xây dựng một số bài tập tình huống và bài tập thực hành chủ nhiệm lớp vận dụng trong dạy học Giáo dục học, nhằm đáp ứng mục tiêu dạy học hình thành một số kỹ năng chủ nhiệm lớp cơ bản cho SV. Chúng tôi trân trọng cảm ơn những ý kiến đóng góp của các nhà khoa học và các đồng nghiệp.
2. Khái niệm bài tạp chủ nhiệm lớp
- “Bài tập”: Theo Nguyễn Như Ý, Từ điển Tiếng Việt tr 31, bài tập là bài ra để ôn tập, luyện tập, vận dụng kiến thức đã học, rèn luyện kỹ năng kỹ xảo.
- “Bài tập” là các nhiệm vụ học tập giáo viên đặt ra cho học sinh thực hiện, được trình bày dưới dạng câu hỏi, bài toán, tình huống hay yêu cầu hoạt động…buộc học sinh tìm điều chưa biết trên cơ sở những điều đã biết, qua đó nắm vững tri thức, hình thành kỹ năng kỹ xảo tương ứng.
* Cấu trúc của bài tập: Cấu trúc thông thường của một bài tập bao gồm:
 Những điều kiện: Tập hợp những dữ kiện đã cho, các thuộc tính và mối quan hệ giữa chúng.
 Những yêu cầu: là ‘cái chưa biết”, “cái phải tìm” kích thích người học phải tích cực hoạt động nhận thức để giải quyết.
Ngoài ra, trong một số trường hợp, cấu trúc bài tập có thể chỉ là “cái chưa biết”, “cái phải tìm”, yêu cầu người học phải tích cực hoạt động nhận thức để giải quyết.
* Phân loại bài tập:
Có nhiều cách phân loại bài tập khác nhau tùy theo yêu cầu và mục đích sử dụng bài tập. Căn cứ vào mục đích sử dụng bài tập có thể phân thành 2 loại bài tập sau:
 Bài tập lý thuyết: Đây là loại bài tập củng cố, ôn tập và mở rộng kiến thức lý thuyết, làm cơ sở cho việc rèn luyện kỹ năng.
 Bài tập thực hành: Đây là loại bài tập vận dụng kiến thức lý thuyết để rèn luyện các thao tác, kỹ năng học tập và hành động.
* Khái niệm “ bài tập chủ nhiệm lớp”:
Từ khái niệm “bài tập” nêu trên, kết hợp với việc nghiên cứu lí luận và thực tiễn công tác chủ nhiệm lớp, chúng tôi quan niệm “Bài tập chủ nhiệm lớp” là những nhiệm vụ lý thuyết hoặc thực hành về những công việc của người giáo viên chủ nhiệm mà người dạy đặt ra cho người học. Những nhiệm vụ này được trình bày dưới dạng một tập hợp yêu cầu hoạt động, một tình huống sư phạm hay một câu hỏi, nhằm củng cố kiến thức lí thuyết hoặc rèn luyện kỹ năng làm giáo viên chủ nhiệm.
3. Xác định mục tiêu dạy học chương “Công tác của giáo viên chủ nhiệm lớp”
Căn cứ vào nội dung dạy học Giáo dục học chương XIX  “Công tác của giáo viên chủ nhiệm”, căn cứ vào Điều lệ Trường THCS, Trường THPT và trường phổ thông có nhiều cấp học về vấn đề chủ nhiệm lớp (Ban hành theo Quyết định số: 07/2007/QĐ-BGĐT ngày 02/4/2007 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), căn cứ vào thực tiễn công tác chủ nhiệm lớp ở trường phổ thông hiện nay, chúng tôi xác định những  mục tiêu cần đạt trong quá trình dạy học như sau:
Về kiến thức: Qua dạy học chương này, SV hiểu, nắm vững, vận dụng được những kiến thức sau:
- Vai trò, chức năng, nhiệm vụ, yêu cầu đối với giáo viên chủ nhiệm lớp.
- Phương pháp công tác của người giáo viên chủ nhiệm lớp.
Về kỹ năng: Bước đầu hình thành cho SV một số kỹ năng cơ bản của người giáo viên chủ nhiệm như:
 Kỹ năng tìm hiểu đối tượng học sinh
 Kỹ năng xây dựng kế hoạch chủ nhiệm lớp
 Kỹ năng quản lí toàn diện hoạt động của học sinh trong một lớp
 Kỹ năng xây dựng tập thể
 Kỹ năng giáo dục toàn diện học sinh
 Kỹ năng phối hợp với các lực lượng giáo dục khác
 Kỹ năng  đánh giá kết quả giáo dục
 Kỹ năng xây dựng dư luận tập thể lành mạnh
 Kỹ năng giáo dục học sinh cá biệt
 Kỹ năng bồi dưỡng năng lực cho đội ngũ cán bộ lớp
 Kỹ năng tổ chức các hoạt động giáo dục (tổ chức giờ sinh hoạt lớp, tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp theo chủ đề, hoạt động hướng nghiệp, hoạt động lao động)
 Kỹ năng làm việc với hồ sơ chủ nhiệm.
Việc xác định mục tiêu dạy học này là cơ sở để xây dựng các bài tập.
3. Xây dựng một số bài tập chủ nhiệm lớp trong dạy học giáo dục
* Một số nguyên tắc cơ bản xây dựng bài tập chủ nhiệm lớp:
Các bài tập chủ nhiệm lớp được xây dựng trên các nguyên tắc sau đây:
- Thứ nhất: Bài tập phải nhằm thực hiện mục tiêu dạy học môn Giáo dục học nói chung với tư cách là môn học nghiệp vụ sư phạm, và mục tiêu dạy học chương “Công tác của giáo viên chủ nhiệm lớp” nói riêng.
- Thứ hai: Bài tập phải nhằm hình thành kỹ năng chủ nhiệm lớp cho SV sư phạm.
- Thứ ba: Bài tập phải phù hợp với đặc điểm nhận thức của SV.
3.1. Bài tập tình huống chủ nhiệm lớp
Tình huống 1: Xé sổ ghi đầu bài
Trong lớp học do em chủ nhiệm có học sinh A thường xuyên mắc khuyết điểm, bị các thầy cô giáo phản ánh và ghi nhận xét không tốt vào sổ ghi đầu bài. Cuối tuần, cả lớp phát hiện sổ ghi đầu bài đã bị xé 1 số trang. Cô giáo chủ nhiệm mở ngay cuộc họp và khẳng định chỉ có em A là người đã xé sổ và bắt em phải nhận khuyết điểm và chịu hình thức kỷ luật đuổi học.
Câu hỏi: Theo anh/ chị, cô giáo đó xử sự có đúng không? Nếu anh/ chị là giáo viên chủ nhiệm trong tình huống này anh/ chị sẽ làm thế nào? Hãy sắm vai và xử lí tình huống trên.
Tình huống 2: Đi học muộn
Lớp 10V có  học sinh Q thường xuyên đi học muộn, không có mặt vào giờ truy bài, đã bị thầy cô và nhà trường nhắc nhở nhiều lần, làm ảnh hưởng không tốt đến thành tích thi đua của lớp. Cô giáo chủ nhiệm rất tức giận vì bị vạ lây, Hiệu trưởng nhắc nhở. Cô định giờ sinh hoạt lớp hôm nay sẽ đưa ra kiểm điểm. Nhưng khi đi gần đến lớp, cô thấy một số học sinh trong lớp vây quanh em Q và nói: “Theo bọn mình, nếu có đi bán bánh mì thì cậu nên đi vào chủ nhật, đừng đi vào những ngày trong tuần mà ảnh hưởng đến việc học tập…”.
Câu hỏi: Khi nghe học sinh nói như vậy, giờ sinh hoạt hôm ấy anh, chị sẽ làm gì?  Làm thế nào để tìm hiểu hoàn cảnh gia đình của em Q. Hãy lập kế hoạch giáo dục em Q. Vận dụng hình thức kịch tham gia để dựng lại tình huống trên.
Tình huống 3: Có phải là giờ sinh hoạt lớp?
Khi đi thực tập sư phạm, 3 giáo sinh được phân công chủ nhiệm lớp 11 B4- một lớp có khá nhiều học sinh cá biệt. Cô giáo hướng dẫn chủ nhiệm giao hoàn toàn công việc chủ nhiệm cho các giáo sinh. Cứ đến giờ sinh hoạt lớp thứ 7 hằng tuần, các thầy cô thực tập thường yêu cầu học sinh kiểm điểm và thẳng thắn phê bình, chỉ trích những em có sai phạm. Có hôm, giờ sinh hoạt bị kéo dài thêm chỉ vì phê bình và kiểm điểm, điều đó làm cho không khí lớp học  thường rất căng thẳng. Đến một hôm, lại cũng giờ sinh hoạt lớp, khi các giáo sinh vừa bước vào, phía cuối lớp có tiếng nói to: “Lại đến giờ xử án rồi chúng mày ơi…!”.
Câu hỏi: Nếu là giáo viên chủ nhiệm, trong tình huống này anh/ chị sẽ ứng xử ra sao? Theo anh/ chị nên tổ chức giờ sinh hoạt lớp thế nào?
3.2. Bài tập thực hành
* Bài tập rèn luyện kỹ năng lập kế hoạch chủ nhiệm:
Bài tập 1: Vận dụng kiến thức về lập kế hoạch chủ nhiệm lớp, anh/ chị hãy lên kế hoạch chủ nhiệm lớp cho 4 tuần của tháng 3- Tháng thanh niên với vấn đề lập nghiệp, dành cho học sinh lớp 10.
Bài tập 2: Lập kế hoạch tổ chức 2 cuộc họp cha mẹ học sinh đầu năm và tổng kết năm học, dành cho lớp 12.
* Bài tập rèn luyện kỹ năng tổ chức giờ sinh hoạt lớp:
Bài tập 3: anh/ chị hãy lập kế hoạch tổ chức giờ sinh hoạt lớp cho 1 trong 4 tuần của tháng 10- tháng thanh niên với tình bạn, tình yêu và gia đình, dành cho học sinh lớp 12.
Bài tập 4: Hãy đóng vai là giáo viên chủ nhiệm và tiến hành giờ sinh hoạt lớp của tuần đầu năm học mới.
* Bài tập rèn luyện kỹ năng tìm hiểu đối tượng học sinh:
Bài tập 5: Để tìm hiểu đối tượng học sinh lớp được phân công chủ nhiệm, ngoài việc nghiên cứu sơ yếu  lí lịch, học bạ…các thầy cô chủ nhiệm phải làm gì? anh/ chị hãy lập phiếu điều tra để tìm hiểu học sinh của lớp mình!
Bài tập 6: Cho một danh sách tập thể học sinh kèm theo sơ yếu lí lịch, học bạ, sổ đầu bài. Hãy phân loại các học sinh đó!
* Bài tập rèn luyện kỹ năng tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp
Bài tập 7: Lập kế hoạch và thiết kế nội dung chủ đề hoạt động tháng 11- Thanh niên với truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo, dành cho học sinh lớp 10.
Bài tập 8: Lập kế hoạch và thiết kế nội dung chủ đề hoạt động tháng 4 - Thanh niên với hòa bình, hữu nghị và hợp tác, dành cho học sinh lớp 11.
* Bài tập rèn luyện kỹ năng làm việc với hồ sơ chủ nhiệm lớp
Bài tập 9: Nghiên cứu mẫu sổ chủ nhiệm lớp theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện hành, mô tả lại cuốn sổ đó gồm có những nội dung gì? Phân loại những thông tin mà giáo viên chủ nhiệm phải điền vào sổ khi bắt đầu nhận lớp và những thông tin phải điền vào khi kết thúc học kỳ, năm học.
Bài tập 10: Viết những thông tin cần thiết vào sổ chủ nhiệm
Bài tập 11: Hãy giả định có 3 học sinh với đặc điểm về đạo đức và tình hình học tập rèn luyện khác nhau. anh/ chị hãy viết sổ liên lạc để thông báo tình hình với gia đình học sinh đó.
* Một số lưu ý khi sử dụng bài tập: Khi sử dụng các bài tập trên cần lưu ý:
- Những bài tập này được thiết kế cho đối tượng là SV các trường đại học và cao đẳng sư phạm có trình độ nhận thức cao, vì vậy ngoài giờ học trên lớp, yêu cầu SV phải tự nghiên cứu, tự rèn luyện, củng cố  mới có thể hình thành được các kỹ năng chủ nhiệm lớp.
- Do thời gian quy định cho việc dạy học chương “Công tác của giáo viên chủ nhiệm” hạn chế, số SV ở các lớp học ở trường đại học và cao đẳng sư phạm tương đối đông, vì vậy có thể giao cho SV thực hiện bài tập theo nhóm ở nhà và trình bày trên lớp.
- Với các bài tập rèn luyện kỹ năng làm việc với hồ sơ chủ nhiệm lớp, cần chuẩn bị trước các mẫu hồ sơ hoặc yêu cầu SV sưu tầm.
4. Kết luận
Xây dựng các bài tập để củng cố tri thức và hình thành kỹ năng kỹ xảo học tập và hoạt động là việc làm không thể thiếu trong quá trình dạy học ở bất cứ lĩnh vực nào, điều đó đồng thời phù hợp với nguyên lí giáo dục: học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn. Trang bị cho SV sư phạm những kỹ năng chủ nhiệm lớp trong quá trình học tập rèn luyện tại các trường sư phạm không chỉ là một mục tiêu thông thường, mà còn là sứ mạng của việc dạy học môn Giáo dục học với tư cách là môn học nghiệp vụ sư phạm. Chính vì vậy xây dựng và sử dụng các bài tập hình thành kỹ năng chủ nhiệm lớp có vai trò rất quan trọng, góp phần vào việc đổi mới công tác dạy học bộ môn nói riêng và đào tạo nghiệp vụ sư phạm nói chung. Trong một tương lai gần, cần tính đến việc tăng thời lượng thực hành cho việc dạy học công tác chủ nhiệm lớp, nhằm đảm bảo mục tiêu hình thành kỹ năng làm giáo viên chủ nhiệm mà các trường sư phạm đặt ra.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Thị Hằng. Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng tổ chức hoạt động giáo dục cho sinh viên sư phạm. Đề tài NCKH, mã số: SPHN -07-74.
2. Trần Thị Tuyết Oanh (chủ biên). Giáo dục học, tập 2. NXB Đại học Sư phạm, 2008.
3. Hà Nhật Thăng (chủ biên). Phương pháp công tác của người giáo viên chủ nhiệm ở trường THPT. NXBĐại học Quốc gia, 2004.
4. Phạm Viết Vượng.  Giáo dục học.Giáo trình dành cho sinh viên các trường cao đẳng và đại học sư phạm. NXB Đại học Sư phạm, 2008.
5. Nguyễn Như Ý. Từ điển Tiếng Việt thông dụng. NXB Giáo dục, 2002.